Lễ hội đền Cờn

Lễ hội đền Cờn và những giá trị lịch sử - văn hóa

Đền Cờn (phường Quỳnh Phương, TX Hoàng Mai) là một di tích có giá trị về mặt kiến trúc và linh thiêng được xếp vào hạng đại danh lam bậc nhất xứ Nghệ (nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng). Lễ hội đền Cờn cũng là một trong những lễ hội có quy mô lớn, độc đáo, giàu bản sắc nhất Nghệ An hiện nay, thời gian tổ chức dài nhất so với các lễ hội khác ở xứ Nghệ. Đây là lễ hội có giá trị rất lớn về mặt lịch sử - văn hóa và đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội đền Cờn là một trong những lễ hội cổ nhất xứ Nghệ. Theo các tư liệu lịch sử thì đền Cờn được nhà nước phong kiến ban sắc và bảo trợ tôn tạo, tế lễ bắt đầu từ thời Trần Anh Tông (1312) và tồn tại cho đến ngày nay khoảng hơn 800 năm.

Trong lịch sử, Lễ hội đền Cờn đã được các triều đại phong kiến rất quan tâm và liệt vào hàng “quốc tế”. Ngoài việc lưu truyền trong dân gian, lễ hội đền Cờn còn được ghi chép bằng các văn bản, khắc trên bia đá về những quy định, điều khoản chi tiết, cụ thể thành một quy ước bất di bất dịch buộc những người dân trong làng phải tuân thủ.

Trước đây, lễ hội đền Cờn được kéo dài trong vòng 01 tháng, bắt đầu từ tháng Chạp năm trước và kết thúc vào tháng Giêng năm sau. Từ ngày 15 đến ngày 21 tháng Giêng được xem là giai đoạn chính của lễ hội, và chính lễ tập trung vào ngày 20, 21 tháng Giêng. Lễ hội diễn ra với nhiều nội dung, phần lễ và phần hội đan xen nhau. Trong đó, nét đặc sắc nhất của lễ hội là tục chạy ói, gắn với truyền thuyết về khúc gỗ thần. các hoạt động hội diễn ra từ sáng ngày 20 đến tối ngày 21 tháng Giêng, gồm các trò chơi dân gian như: đấu vật, chọi gà, cờ thẻ (cờ người), đập niêu đất, đẩy gậy, hát chầu văn, tuồng chèo, ẩm thực,…Không gian tổ chức lễ hội tập trung chủ yếu tại khu vực đền Cờn trong và đền Cờn ngoài thuộc phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai và liên quan tới một số xã ven biển như: Quỳnh Dị, Quỳnh Lập, Quỳnh Liên (thị xã Hoàng Mai) và Quỳnh Lương (huyện Quỳnh Lưu) - nơi có di tích đền Quy Lĩnh, ngôi đền gắn với tục chạy ói trong lễ hội đền Cờn xưa.

Tuy nhiên, do nhiều biến động lịch sử, sau năm 1945, lễ hội đền Cờn không được tổ chức quy mô như trước, một số hoạt động được rút gọn cho phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương lúc bấy giờ. Lễ hội đền Cờn chỉ tổ chức hạn hẹp trong nội bộ làng Phương Cần. Năm 1993, sau khi đền Cờn được xếp hạng di tích Lịch sử Văn hóa cấp quốc gia, lễ hội đền Cờn từng bước được phục hồi. Đặc biệt từ năm 1999 đến nay, lễ hội đền Cờn đã được khôi phục lại, phần lớn các hoạt động chính được phục dựng và kể từ đó lễ hội đã hồi sinh mạnh mẽ, không những thu hút Nhân dân trong vùng Hoàng Mai, Quỳnh Lưu mà còn thu hút nhiều du khách thập phương tham gia. Nơi đây đã trở thành một điểm đến tâm linh của người dân xứ Nghệ và cả nước trong những dịp đầu xuân năm mới.

Lễ hội đền Cờn gắn với di tích đền Cờn, có lịch sử hình thành và tồn tại hàng trăm năm. Dù còn có những giao thoa giữa truyền thuyết và lịch sử nhưng câu chuyện lưu truyền về nguồn gốc của Tứ vị Thánh Nương gắn với sự kiện vua tôi Tống Đế Bính cùng gia quyến bị giặc bức bách, chạy loạn về phương Nam mà trôi dạt đến Cửa Cờn, cũng đã phản ánh một phần về những chi tiết xung quanh sự kiện lịch sử triều đại nhà Tống diệt vong, nhà Nguyên lên nắm quyền ở Trung Quốc thế kỷ XIII.

Lễ hội đền Cờn Nghệ An gồm 2 phần chính: phần lễ và phần hội với những hoạt động mang đậm nét văn hóa truyền thống như lễ cầu ngư, lễ hợp tế, lễ yết vị… và các trò chơi dân gian thú vị khác.